समाजात कायद्याचे राज्य असले, तरी आजही अनेकदा कौटुंबिक हिंसाचार आणि सामाजिक विषमतेमुळे महिला आणि बालकांना मोठ्या प्रमाणावर अन्यायाला सामोरे जावे लागते. पतीकडून किंवा सासरच्यांकडून छळ होऊन जेव्हा एखादी महिला आपल्या चिमुरड्या बाळाला कडेवर घेऊन रस्त्यावर येते, तेव्हा तिच्यासमोर अंधार असतो. अशा अत्यंत संवेदनशील, कठीण आणि अंधकारमय प्रसंगात पीडित महिला आणि बालकांच्या आयुष्यात प्रकाशाचा किरण बनून उभ्या ठाकतात – मा. श्रीमती प्रतिभा पाटील मॅडम (संरक्षण अधिकारी, भांडुप, मुंबई उपनगर).
नुकत्याच समोर आलेल्या एका अत्यंत भावूक करणाऱ्या कात्रणात (पोस्टरमध्ये) संरक्षण अधिकारी प्रतिभा पाटील मॅडम यांच्या कुशीत विसावलेले एक निष्पाप बाळ दिसत आहे. हे चित्र आणि त्यावरील "या बाळाचा दोष काय?" हा प्रश्न केवळ एक मथळा नाही, तर तो आपल्या संवेदनशील समाजाच्या मनाला घातलेली एक मोठी साद आहे. या कात्रणाच्या अनुषंगाने, प्रतिभा पाटील मॅडम यांच्या शासकीय आणि सामाजिक कर्तव्याचा, त्यांच्या संवेदनशील मनाचा आणि महिला व बाल विकासातील योगदानाचा घेतलेला हा सविस्तर वेध....
१. निष्पाप बालपण आणि 'माझा काय दोष?' हा आर्त टाहो
कात्रणात दाखवल्याप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या विवाहित महिलेला कौटुंबिक हिंसाचाराला सामोरे जावे लागते, तेव्हा केवळ तिचेच आयुष्य उद्ध्वस्त होत नाही, तर तिच्या पदरी असलेल्या निष्पाप बालकाचेही बालपण आणि मानसिक आरोग्य धोक्यात येते.
"पतीने पत्नीला घराबाहेर काढले, त्याचा परिणाम या निष्पाप लेकरालाही भोगावा लागत आहे."
अशा वेळी त्या चिमुरड्या जिवाला हा प्रश्न पडतो की, "माझा काय दोष?" जन्मापासून ज्या मुलाला हसण्या-खेळण्याचे दिवस मिळायला हवेत, त्याला कौटुंबिक वादाची वेदना आणि असुरक्षिततेची झळ सोसावी लागते. हा अन्याय थांबवण्यासाठी आणि अशा मुलांना सुरक्षित बालपण मिळवून देण्यासाठी प्रतिभा पाटील मॅडम यांचे कार्य अत्यंत मोलाचे ठरत आहे.
२. कर्तव्यापलीकडची करुणा: एक आदर्श संरक्षण अधिकारी
भांडुप आणि संपूर्ण मुंबई उपनगर परिसरात महिला व बाल विकास विभागाच्या अंतर्गत संरक्षण अधिकारी (Protection Officer) म्हणून कार्यरत असताना प्रतिभा पाटील मॅडम यांनी केवळ एक शासकीय नोकरी म्हणून आपल्या पदाकडे पाहिले नाही, तर त्याकडे एक 'मानवतावादी मिशन' म्हणून पाहिले आहे.
कात्रणातील छायाचित्रात मॅडमच्या चेहऱ्यावरील वात्सल्य आणि त्यांनी बाळाला दिलेला मायेचा विळखा हे स्पष्ट करतो की, त्यांचे काम केवळ कागदपत्रांपुरते मर्यादित नाही. जेव्हा एखादी पीडित महिला शासकीय कार्यालयात येते, तेव्हा तिला कायद्याच्या संरक्षणासोबतच मानसिक आधाराची प्रचंड गरज असते. मॅडम आपल्या संवेदनशील स्वभावाने त्या महिलेला आणि तिच्या मुलाला तात्काळ एक सुरक्षित कौटुंबिक वातावरण देण्याचा प्रयत्न करतात.
३. पीडित महिला आणि बालकांसाठी हक्काचा आधारवड
कौटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण अधिनियम, २००५ (DV Act) अंतर्गत संरक्षण अधिकाऱ्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.
प्रतिभा पाटील मॅडम यांच्या मार्गदर्शनाखाली खालील प्रमुख सेवा अविरतपणे पुरवल्या जातात:
तात्पुरता निवारा (Shelter Home): घरातून हाकलून दिलेल्या किंवा सुरक्षितता नसलेल्या महिला व बालकांना तात्काळ राहण्यासाठी सुरक्षित जागा उपलब्ध करून देणे.
कायदेशीर मदत आणि मार्गदर्शन: पीडित महिलांना त्यांचे हक्क मिळवून देण्यासाठी विनामूल्य आणि योग्य कायदेशीर सल्ला देणे आणि न्यायालयात दाद मागण्यासाठी मदत करणे.
समुपदेशन (Counselling): तुटण्याच्या उंबरठ्यावर असलेली कुटुंबे वाचवण्यासाठी किंवा कौटुंबिक हिंसेच्या धक्क्यातून महिला व मुलांना बाहेर काढण्यासाठी तज्ज्ञ समुपदेशन करणे.
सखी वन स्टॉप सेंटर (Sakhi One Stop Centre) समन्वय: एकाच छताखाली वैद्यकीय, कायदेशीर, मानसिक आणि निवारा या सर्व सेवा महिलांना मिळवून देणे.
४. "त्यांना असा अधिकार दिला कोणी?" – समाजाला रोकडा सवाल
कात्रणातील एक महत्त्वाचा भाग पुरुषांच्या किंवा समाजाच्या मानसिकतेवर बोट ठेवतो. लग्न ही एक मोठी जबाबदारी आहे. परंतु, काही अपवादात्मक प्रकरणांमध्ये बायको आणि मुलांची जबाबदारी ओझे वाटू लागल्यास, सरळ त्यांना सोडून देणे किंवा त्यांचे आयुष्य उद्ध्वस्त करणे कितपत योग्य आहे?
प्रतिभा पाटील मॅडम नेहमी आपल्या कार्यातून आणि समुपदेशनातून हाच संदेश देतात की, "प्रत्येक महिलेला सन्मानाने जगण्याचा आणि प्रत्येक बालकाला सुरक्षित बालपणाचा पूर्ण अधिकार आहे." कोणत्याही पुरुषाला किंवा कुटुंबाला एका महिलेचे आणि तिच्या निष्पाप मुलांचे आयुष्य रस्त्यावर आणण्याचा कोणताही अधिकार नाही.
५. सशक्त महिला, सुरक्षित समाज आणि उज्वल भविष्य
श्रीमती प्रतिभा पाटील मॅडम यांचे कार्य हे केवळ आजच्या समस्येवर उपाय शोधणारे नाही, तर ते देशाच्या भविष्याला आकार देणारे आहे. जर आज एका पीडित बाळाला संरक्षण मिळाले, तरच उद्याचे त्याचे भविष्य उज्ज्वल असेल. मॅडम यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक कुटुंबांचे संसार पुन्हा उभे राहिले आहेत, तर अनेकांना हक्काचा न्याय मिळाला आहे.
महिला व बाल विकास विभागाच्या माध्यमातून राबवल्या जाणाऱ्या योजना तळागाळातील गरजूंपर्यंत पोहोचवण्याचे मोठे काम मॅडम अतिशय कार्यक्षमतेने करत आहेत. त्यांचे हे रूप एका बाजूला कायद्याचे रक्षक असणारे कडक प्रशासक, तर दुसऱ्या बाजूला मायेची ऊब देणारी आई असे दुहेरी आहे.
निष्कर्ष आणि सामाजिक आवाहन
"आवाज उठा, अन्याय थांबवा, महिलेला सन्मान द्या. सशक्त महिला, सुरक्षित समाज, उज्ज्वल भविष्य!"
या कात्रणातून आणि मा. श्रीमती प्रतिभा पाटील मॅडम यांच्या कार्यातून आपल्याला हाच धडा मिळतो की, कौटुंबिक हिंसाचार ही केवळ एका घराची वैयक्तिक समस्या नसून ती संपूर्ण समाजाला लागलेली कीड आहे. जेव्हा आपल्या आजूबाजूला असा अन्याय घडत असेल, तेव्हा आपण मूकप्रेक्षक न राहता आवाज उठवला पाहिजे.
मुंबई उपनगरातील भांडुप भागात संरक्षण अधिकारी म्हणून मा. श्रीमती प्रतिभा पाटील मॅडम जे कार्य करत आहेत, ते अत्यंत कौतुकास्पद आणि वंदनीय आहे. शासकीय पदावर राहूनही जनसामान्यांशी आणि निष्पाप बालकांशी इतकी आत्मीयता जपणारे अधिकारी दुर्मिळ असतात. त्यांच्या या कार्याला आणि संवेदनशीलतेला संपूर्ण समाजाचा मानाचा मुजरा! त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अशीच हजारो बालके सुरक्षित राहतील आणि महिलांचे सक्षमीकरण होईल, यात तीळमात्र शंका नाही.
